Μια από τις ψυχικές διαταραχές που έχει ιδιαίτερα μελετηθεί και απασχολήσει για πολλά χρόνια τους επιστήμονες ψυχικής υγείας (ψυχίατροι, ψυχολόγοι, ψυχοθεραπευτές κ.α.) είναι η σχιζοφρένεια και γενικότερα η ψύχωση. Για τον όρο ψυχωτικός έχουν προταθεί κατά καιρούς διάφοροι ορισμοί, χωρίς όμως να καταφέρουν να διαμορφώσουν έναν ενιαίο, κοινό ορισμό που να ικανοποιεί όλους τους κλινικούς.

Από πρακτική σκοπιά θα λέγαμε ότι γενικά ως ψύχωση θεωρείται η ανικανότητα διαχωρισμού του ατόμου ανάμεσα στο τί είναι πραγματικό και τί όχι. Ακόμη και αν οι αποδείξεις της πραγματικότητας είναι ξεκάθαρες, το άτομο που υποφέρει από ψύχωση αδυνατεί να ξεχωρίσει τί προέρχεται από το μυαλό και τί από τον εξωτερικό κόσμο. Η ικανότητα ελέγχου της πραγματικότητας καθίσταται διαταραγμένη και τα όρια του εγώ ελλιπή. Το ψυχωσικό άτομο, δηλαδή, έχει χάσει την αίσθηση των ορίων ανάμεσα στο «μέσα» και το «έξω».

Κύριες ενδείξεις αποτελούν ο αποδιοργανωμένος λόγος και η αποδιοργανωμένη ή κατατονική συμπεριφορά. Τα πιο συνηθισμένα συμπτώματα ψύχωσης αφορούν διαταραχές του περιεχομένου της σκέψης, όπως οι παραληρητικές ιδέες, της αντίληψης, όπως οι ψευδαισθήσεις, της γλώσσας, όπως ο συγκεχυμένος και αλλόκοτος λόγος και της συμπεριφοράς, όπως η αποδιοργανωμένη ή κατατονική στάση.

Τα ψυχωτικά επεισόδια, όταν συμβαίνουν μεμονωμένα και ανεξάρτητα, δεν αποτελούν από μόνα τους μια συγκεκριμένη ψυχική νόσο. Συνήθως θεωρούνται συμπτώματα ποικιλίας διαταραχών (μανιοκατάθλιψη, σχιζοφρένεια κ.α.) ή καταστάσεων (υπερβολική δόση φαρμάκων, μεταβατική περίοδος που βιώνεται με σύγχυση και άγχος). Γενικά η ψύχωση μπορεί να διαρκέσει από κάποια λεπτά έως πολλά χρόνια με τα συμπτώματα να αυξάνονται και να μειώνονται όσον αφορά την ένταση τους ή να παραμένουν αναλλοίωτα για μεγάλα χρονικά διαστήματα.

Η πιο βαριά μορφή ψυχωτικής θεωρείται η σχιζοφρένεια. Πρόκειται για ένα σύνδρομο που χαρακτηρίζεται από έντονη διαστρέβλωση της εσωτερικής και εξωτερικής πραγματικότητας, η οποία έχει άμεσο αντίκτυπο στην αντίληψη, τη σκέψη, το συναίσθημα, την ομιλία και την ψυχοκινητικότητα του ατόμου. Το άτομο συνήθως αντιδρά σε αυτή την αλλοίωση της πραγματικότητας που βιώνει με τρόπους που βλάπτουν τη ζωή του, ενώ η κλινική του εικόνα κυμαίνεται από την έντονη διέγερση έως την πλήρη απάθεια ή απόσυρση, από την απλή εκκεντρικότητα έως την πολύ αλλόκοτη συμπεριφορά.

Βασικά συμπτώματα της ψυχικής νόσου θεωρούνται οι παραληρητικές ιδέες, οι ψευδαισθήσεις, η έντονα αποδιοργανωμένη ή κατατονική συμπεριφορά, ο ασυνάρτητος λόγος και οι συχνοί εκτροχιασμοί της ροής του, καθώς και η συναισθηματική απάθεια και η έλλειψη κινητοποίησης (αβουλία ή αλογία). Το άτομο με σχιζοφρένεια υπολείπεται σημαντικά στους μείζονες τομείς της λειτουργικότητας του, την εργασία, τις διαπροσωπικές σχέσεις και την αυτοφρονίδα του. Η διαταραχή διαρκεί τουλάχιστον 6 μήνες με τα βασικά συμπτώματα να διαρκούν τουλάχιστον 1 μήνα ανάμεσα σε περιόδους υφέσεων και εξάρσεων.

Γενικά, ψυχωσικά επεισόδια αναπτύσσονται εξίσου σε άνδρες και γυναίκες από την όψιμη εφηβεία (18 ετών) μέχρι τα πρώτα χρόνια της τρίτης δεκαετίας της ζωής (35 ετών). Η αιτιολογία της διαταραχής ποικίλλει με το περιβάλλον και ιδιαίτερα η οικογένεια, να φαίνεται ότι παίζει καθοριστικό ρόλο στην εμφάνιση, ανάπτυξη και αποκατάσταση της ψύχωσης. Η ψυχοθεραπεία και με τις τρεις μορφές της (ατομική, οικογενειακή, ομαδική) θεωρείται ένας πολύ κατάλληλος τρόπος αντιμετώπισης της νόσου πέρα από τις σωματικές (χορήγηγη φαρμάκων) ή τις ψυχοκοινωνικές θεραπείες (ενδονοσοκομειακές και εξωνοσοκομειακές).